Voedselveiligheid

Rijst, pasta & granen

Een initiatief van Koken met MS

Zoekt eerst in titels; korte zoektermen (tot 3 letters) alleen daar. Langere termen doorzoeken ook de uitlegtekst (bijv. zouten, snijden, bewaren).

Gluten en kruisbesmetting bij coeliakie

Gluten Free Kitchen Safety Collage

Gluten en kruisbesmetting bij coeliakie: hoe houd je glutenvrij eten veilig?

Glutenvrij koken lijkt misschien eenvoudig. Je vervangt gewone pasta door glutenvrije pasta, gebruikt glutenvrij brood en kiest meel zonder gluten.

Maar er is nog iets belangrijks: kruisbesmetting met gluten.

Een glutenvrij gerecht kan namelijk alsnog gluten bevatten wanneer het in aanraking komt met gewone broodkruimels, bloem, keukengerei of andere producten met gluten.

Voor mensen met coeliakie kan zelfs een kleine hoeveelheid gluten schadelijk zijn.

Gelukkig kun je met een paar praktische maatregelen veilig glutenvrij koken, ook wanneer andere gezinsleden gewoon gluten eten.

Wat is coeliakie?

Coeliakie is een auto-immuunziekte waarbij het lichaam reageert op gluten.

Gluten zijn eiwitten die voorkomen in onder andere tarwe, rogge en gerst. Ook spelt bevat gluten.

Bij mensen met coeliakie kan het eten van gluten het slijmvlies van de dunne darm beschadigen.

Daarom is een strikt glutenvrij dieet noodzakelijk.

Coeliakie is niet hetzelfde als een tarweallergie of niet-coeliakie glutensensitiviteit. Deze aandoeningen vragen om een eigen medische beoordeling en voedingsadvies.

Wat is kruisbesmetting met gluten?

Kruisbesmetting, ook wel kruiscontact genoemd, ontstaat wanneer gluten onbedoeld terechtkomen in voedsel dat glutenvrij hoort te zijn.

Denk bijvoorbeeld aan:

Broodkruimels op een snijplank. Een mes waarmee eerst gewoon brood is gesmeerd. Een gedeelde pot pindakaas met broodkruimels. Een vergiet waarin gewone pasta heeft gezeten. Bloemstof dat tijdens het bakken op glutenvrije ingrediënten terechtkomt. Een broodrooster waarin ook gewoon brood wordt geroosterd.

Het glutenvrije product zelf kan volledig geschikt zijn, maar door deze contacten alsnog gluten bevatten.

1. Gebruik een aparte broodrooster

Een gewone broodrooster is lastig volledig kruimelvrij te maken.

Wanneer je hierin zowel gewoon brood als glutenvrij brood roostert, kunnen glutenbevattende kruimels op het glutenvrije brood terechtkomen.

Gebruik daarom bij voorkeur een aparte broodrooster voor glutenvrij brood.

Je kunt glutenvrij brood ook roosteren in een schone pan of oven, op een schoon oppervlak en zonder contact met gewone broodkruimels.

2. Let op snijplanken en keukengerei

Een snijplank waarop gewoon brood is gesneden, kan kruimels bevatten.

Maak de snijplank daarom grondig schoon voordat je glutenvrije producten bereidt.

Dat geldt ook voor messen, spatels, mengkommen en andere materialen.

Goed schoonmaken met water en afwasmiddel is bij normaal goed reinigbaar keukengerei meestal voldoende.

Materialen die moeilijk volledig schoon te krijgen zijn, zoals sterk beschadigde snijplanken of bepaalde broodroosters, kun je beter apart houden.

Een eigen, duidelijk gemarkeerde houten snijplank voor glutenvrije bereidingen kan een praktische oplossing zijn.

3. Gebruik aparte potten broodbeleg

Dit is een veelvoorkomende bron van kruisbesmetting.

Je smeert een gewone boterham met pindakaas en steekt daarna hetzelfde mes opnieuw in de pot.

Daardoor kunnen broodkruimels in de pindakaas terechtkomen.

Wanneer iemand met coeliakie vervolgens dezelfde pot gebruikt, kan het glutenvrije brood alsnog gluten bevatten.

Gebruik daarom bij voorkeur aparte potten voor bijvoorbeeld:

Pindakaas. Jam. Boter. Chocopasta. Ander smeerbaar broodbeleg.

Een duidelijk etiket op de pot maakt het voor iedereen gemakkelijker.

4. Kook glutenvrije pasta in schoon water

Glutenvrije pasta moet worden gekookt in schoon water.

Gebruik geen kookwater waarin eerder gewone pasta is bereid.

Ook het vergiet moet schoon zijn.

Gewone pasta kan gluten afgeven aan het kookwater. Daardoor is dat water niet geschikt om vervolgens glutenvrije pasta in te bereiden.

Gebruik je dezelfde pan voor beide soorten pasta? Maak de pan dan eerst goed schoon.

5. Pas op met bloemstof

Tijdens het bakken met gewone tarwebloem kan fijn bloemstof door de keuken verspreid worden.

Dat kan terechtkomen op werkbladen, bakvormen en andere ingrediënten.

Maak daarom bij voorkeur eerst de glutenvrije gerechten.

Ga je daarna met gewone bloem werken, houd de glutenvrije producten dan goed afgedekt en gescheiden.

Maak werkbladen en keukengerei grondig schoon voordat je opnieuw glutenvrij gaat bereiden.

6. Frituur glutenvrije producten niet zomaar in hetzelfde vet

In frituurvet waarin gepaneerde snacks of andere glutenbevattende producten zijn bereid, kunnen kruimels achterblijven.

Daarom is een gedeelde frituurpan niet automatisch geschikt voor glutenvrije producten.

Gebruik bij voorkeur een aparte frituurpan of schoon vet in een schoon apparaat.

Ook in restaurants is dit een belangrijke vraag.

Glutenvrije friet kan bijvoorbeeld alsnog met gluten in aanraking komen wanneer deze samen met gepaneerde snacks wordt gefrituurd.

7. Is haver glutenvrij?

Haver is van nature vrij van de gluten die in tarwe, rogge en gerst voorkomen.

Maar tijdens de teelt, oogst, opslag en verwerking kan haver verontreinigd raken met glutenbevattende granen.

Gebruik bij coeliakie daarom alleen haver waarop duidelijk 'glutenvrij' staat of die het officiële Crossed Grain keurmerk draagt.

Dat geldt ook voor havermout, havervlokken en havermeel.

Sommige mensen met coeliakie verdragen ook gecertificeerd glutenvrije haver niet goed. Bespreek dit zo nodig met een gespecialiseerde diëtist.

8. Lees etiketten zorgvuldig

Gluten kunnen voorkomen in producten waarin je ze misschien niet direct verwacht.

Denk aan bepaalde sauzen, soepen, kruidenmengsels, vleesvervangers en kant-en-klare maaltijden.

Controleer daarom altijd de ingrediëntenlijst.

Let vooral op tarwe, rogge, gerst en spelt.

Producten met de wettelijk beschermde aanduiding 'glutenvrij' bevatten minder dan 20 milligram gluten per kilogram product.

Ook het officiële Crossed Grain keurmerk helpt bij het herkennen van geschikte producten.

Let daarnaast op waarschuwingen voor mogelijke kruisbesmetting, zoals 'Kan glutenbevattende granen bevatten' of 'Niet geschikt voor mensen met coeliakie'.

Twijfel je over een product? Vraag advies aan een diëtist die gespecialiseerd is in coeliakie.

9. Kun je gluten verwijderen door koken of bakken?

Nee.

Gluten zijn eiwitten die niet door normaal koken of bakken betrouwbaar uit voedsel verdwijnen.

Een gerecht dat met gewone tarwebloem is bereid, wordt dus niet glutenvrij doordat je het lang genoeg verhit.

Ook het verwijderen van zichtbare broodkruimels uit een gerecht is geen betrouwbare oplossing.

Is een glutenvrij gerecht toch met glutenbevattende ingrediënten in aanraking gekomen? Serveer het dan niet als glutenvrij aan iemand met coeliakie.

10. Moet je alle keukenmaterialen dubbel aanschaffen?

Nee, dat is meestal niet nodig.

Veel pannen, borden, messen en ander goed reinigbaar keukengerei kunnen gewoon worden gedeeld, zolang ze vooraf grondig worden schoongemaakt.

Voor moeilijk te reinigen apparaten en materialen kan apart gebruik wel verstandig zijn.

Denk vooral aan een broodrooster, beschadigde snijplanken en materialen waarin gemakkelijk deegresten achterblijven.

Een overzichtelijke keuken en duidelijke afspraken zijn vaak belangrijker dan het aanschaffen van allerlei extra apparatuur.

11. Glutenvrij eten in een restaurant

Ga je uit eten en heb je coeliakie?

Vraag dan niet alleen of een gerecht glutenvrije ingrediënten bevat.

Vraag ook hoe het gerecht wordt bereid.

Worden aparte materialen gebruikt? Is het frituurvet schoon? Wordt de glutenvrije pasta in afzonderlijk water gekookt?

Een restaurant moet informatie over allergenen kunnen geven, maar dat betekent niet automatisch dat ieder gerecht zonder risico op kruiscontact kan worden bereid.

Goede communicatie is daarom belangrijk.

12. Glutenvrij eten en MS

Glutenvrij eten is noodzakelijk bij coeliakie, maar niet automatisch bij MS.

Er is onvoldoende bewijs dat een glutenvrij dieet op zichzelf het verloop van MS verbetert bij mensen die geen coeliakie of andere medische reden hebben om gluten te vermijden.

Wie glutenvrij moet eten, doet er goed aan om voldoende vezels, vitamines en mineralen binnen te krijgen.

Een gespecialiseerde diëtist kan daarbij helpen.

Praktische tip voor mensen met MS

Glutenvrij koken hoeft niet ingewikkeld of vermoeiend te zijn.

Richt een kleine, overzichtelijke plek in de keuken in voor glutenvrije producten.

Gebruik bijvoorbeeld:

Een eigen plank voor glutenvrije ingrediënten. Een duidelijk gemarkeerde snijplank. Een aparte broodrooster. Eigen potten broodbeleg. Goed afsluitbare voorraadbussen.

Bereid glutenvrije gerechten bij voorkeur als eerste, voordat je met gewone bloem of brood werkt.

Zo hoef je minder vaak tussendoor schoon te maken en verklein je tegelijkertijd het risico op kruisbesmetting.

Kort onthouden

Bij coeliakie is een strikt glutenvrij dieet noodzakelijk. Zelfs kleine hoeveelheden gluten kunnen schadelijk zijn. Let op broodkruimels en bloemstof. Gebruik bij voorkeur een aparte broodrooster. Maak snijplanken en keukengerei grondig schoon. Gebruik aparte potten broodbeleg. Kook glutenvrije pasta in schoon water. Let op gedeeld frituurvet. Kies alleen haver die duidelijk als glutenvrij is aangeduid. Controleer etiketten en kruisbesmettingswaarschuwingen. Koken en bakken verwijderen gluten niet betrouwbaar. Glutenvrij eten is niet automatisch noodzakelijk voor iedereen met MS.

De belangrijkste boodschap

Glutenvrij koken draait niet alleen om de juiste ingrediënten, maar ook om het voorkomen van kruisbesmetting.

Met een schone werkplek, goed gereinigd keukengerei en duidelijke afspraken kun je ook in een keuken waar gluten worden gebruikt veilig glutenvrije maaltijden bereiden.

Bronnen: Voedingscentrum en Nederlandse Coeliakie Vereniging.