Van Bron tot Product

Rijst en rijstproducten

Een initiatief van Koken met MS

Zoekt eerst in titels; korte zoektermen (tot 3 letters) alleen daar. Langere termen doorzoeken ook de uitlegtekst (bijv. zouten, snijden, bewaren).

Rijst van rijstplant tot eindproduct

Rice  Field to Table Delights

Rijst is een van de belangrijkste voedingsmiddelen ter wereld. Miljarden mensen eten dagelijks rijst, maar deze veelzijdige graansoort wordt voor veel meer gebruikt dan alleen een bord gekookte rijst.

Van basmatirijst, jasmijnrijst en zilvervliesrijst tot risottorijst, sushirijst, rijstmeel, rijstnoedels, rijstwafels, rijstmelk, rijstolie en rijstazijn: uit één rijstplant kunnen bijzonder veel verschillende producten ontstaan.

Maar voordat rijst in de supermarkt ligt, heeft deze een uitgebreid proces doorlopen.

Het begint bij de rijstvelden, waar de planten worden gezaaid, verzorgd en geoogst. Daarna worden de rijstkorrels gedroogd, gepeld, gesorteerd en eventueel verder bewerkt.

In deze aflevering van Van bron tot product ontdekken we waar rijst vandaan komt, hoe de teelt werkt, wat de verschillen tussen rijstsoorten zijn en hoe rijst wordt verwerkt tot allerlei voedingsmiddelen.

Ook besteden we aandacht aan voedingswaarde, duurzaamheid, voedselveiligheid en manieren om met minder energie rijstgerechten te bereiden.

Waar begint rijst?

Rijst is afkomstig van planten uit het geslacht Oryza.

De bekendste gecultiveerde rijstsoort is Oryza sativa.

Deze rijstsoort vindt haar oorsprong in Azië en wordt tegenwoordig wereldwijd verbouwd.

Daarnaast bestaat Oryza glaberrima, een rijstsoort die oorspronkelijk in West-Afrika is gedomesticeerd.

Rijst behoort tot de grassenfamilie, net als tarwe, gerst, haver en maïs.

De rijstkorrel is botanisch gezien een graanvrucht.

Rijst wordt al duizenden jaren verbouwd en speelt een belangrijke rol in de eetcultuur van veel landen.

Belangrijke rijstproducerende landen zijn:

China India Bangladesh Indonesië Vietnam Thailand Myanmar Filipijnen Pakistan Brazilië

Ook in Europa wordt rijst verbouwd, bijvoorbeeld in Italië, Spanje, Portugal, Griekenland en Frankrijk.

Stap 1 Het selecteren van rijstzaden:

De rijstteelt begint met het kiezen van geschikt zaaizaad.

De boer selecteert een rijstras dat past bij het klimaat, de bodem en het gewenste eindproduct.

Daarbij wordt gekeken naar:

Opbrengst Groeiperiode Korrelgrootte Smaak Kookeigenschappen Ziekteresistentie Waterbehoefte Geschiktheid voor de lokale omstandigheden

Niet iedere rijstsoort wordt voor hetzelfde doel geteeld.

Rijst voor risotto heeft bijvoorbeeld andere eigenschappen dan rijst voor een luchtige Indiase pilav.

Stap 2 Het voorbereiden van de rijstvelden:

Rijst kan op verschillende manieren worden geteeld.

De bekendste vorm is de teelt op natte rijstvelden.

Bij deze methode worden de velden voorbereid zodat water gecontroleerd kan worden vastgehouden.

De boer maakt de bodem geschikt voor het zaaien of planten.

Ook worden vaak kleine dijken en waterkanalen aangelegd.

Hiermee kan de hoeveelheid water worden geregeld.

Niet alle rijst groeit voortdurend onder water.

Er bestaan ook teeltsystemen waarbij rijst op drogere landbouwgrond wordt verbouwd.

Stap 3 Het zaaien:

Rijst kan rechtstreeks op het veld worden gezaaid.

Een andere methode is het eerst opkweken van jonge rijstplanten.

Deze worden later overgeplant.

Bij directe zaai worden de rijstzaden verspreid of machinaal in de grond gebracht.

Bij het opkweken in een kwekerij krijgen de jonge planten eerst de gelegenheid om wortels en bladeren te ontwikkelen.

De gekozen methode hangt af van de regio en het teeltsysteem.

Stap 4 Het overplanten van jonge rijstplanten:

In sommige rijstgebieden worden jonge rijstplanten vanuit een kwekerij naar de rijstvelden gebracht.

De planten worden met de hand of machinaal uitgeplant.

Hierbij wordt voldoende ruimte tussen de planten gehouden.

Daardoor kunnen ze verder groeien en nieuwe stengels vormen.

Overplanten is arbeidsintensief, maar kan onder bepaalde omstandigheden voordelen bieden bij het beheer van het gewas.

Stap 5 De groei van de rijstplant:

De jonge rijstplant ontwikkelt lange, smalle bladeren.

Ook ontstaan nieuwe stengels vanuit de basis van de plant.

Dit proces wordt uitstoeling genoemd.

Tijdens de groei heeft de plant onder andere nodig:

Zonlicht Water Voedingsstoffen Een geschikte temperatuur Gezonde wortels

Met behulp van fotosynthese produceert de plant suikers.

Deze zijn nodig voor de verdere groei en de ontwikkeling van de rijstkorrels.

Stap 6 Het waterbeheer:

Water speelt een belangrijke rol bij veel vormen van rijstteelt.

Bij natte rijstteelt staat gedurende bepaalde perioden water op het veld.

Dit kan helpen om bepaalde onkruiden te onderdrukken.

Ook kan het water bijdragen aan een stabielere groeiomgeving.

Tegenwoordig worden in sommige gebieden methoden toegepast waarbij de velden niet voortdurend onder water staan.

Een voorbeeld is afwisselend bevloeien en laten opdrogen.

Dit kan onder geschikte omstandigheden water besparen en de uitstoot van methaan verminderen.

De toepassing hangt af van bodem, klimaat en beschikbaarheid van water.

Stap 7 De bloei van de rijstplant:

Wanneer de rijstplant voldoende ontwikkeld is, vormt deze bloeiwijzen.

Deze worden pluimen genoemd.

Aan de pluimen ontwikkelen zich kleine bloemen.

Rijst is grotendeels zelfbestuivend.

Na de bestuiving en bevruchting begint de vorming van de rijstkorrels.

Stap 8 De vorming van rijstkorrels:

Na de bloei vullen de jonge rijstkorrels zich geleidelijk.

De plant transporteert voedingsstoffen naar de korrels.

Een belangrijk bestanddeel dat wordt opgeslagen, is zetmeel.

Tijdens deze periode veranderen de korrels van zacht en vochtig naar steviger en droger.

De uiteindelijke grootte en samenstelling hangen af van het rijstras en de groeiomstandigheden.

Stap 9 Het rijpen:

Wanneer de rijstkorrels voldoende zijn ontwikkeld, begint de laatste rijpingsfase.

De pluimen veranderen vaak van groen naar geel of goudbruin.

De korrels verliezen geleidelijk vocht.

De boer controleert wanneer het gewas geschikt is om te oogsten.

Te vroeg oogsten kan leiden tot onrijpe korrels.

Te laat oogsten kan extra verliezen of kwaliteitsproblemen veroorzaken.

Stap 10 Het oogsten:

Rijst wordt met de hand of machinaal geoogst.

Bij handmatige oogst worden de rijststengels afgesneden en verzameld.

Bij machinale oogst wordt vaak een maaidorser gebruikt.

Deze machine kan verschillende handelingen combineren:

Het afsnijden van de rijstplanten Het losmaken van de korrels Het scheiden van stro en korrels Het verzamelen van de rijst

Na de oogst wordt de rijst naar een droog- of verwerkingslocatie gebracht.

Stap 11 Het dorsen:

Bij het dorsen worden de rijstkorrels losgemaakt van de planten.

Dit kan handmatig of met machines gebeuren.

Na het dorsen blijven rijstkorrels over die nog door een stevige buitenste beschermlaag worden omgeven.

Deze rijst wordt padie of paddy rice genoemd.

Padie is dus nog geen witte rijst zoals we die in de supermarkt kopen.

Stap 12 Het drogen:

Vers geoogste rijst bevat meestal te veel vocht om langdurig veilig te bewaren.

Daarom wordt de rijst gedroogd.

Dit kan gebeuren met:

Zonlicht Droogvloeren Mechanische drooginstallaties Gecontroleerde luchtstromen

Voor langdurige opslag wordt vaak gestreefd naar een vochtgehalte van ongeveer 12 tot 14 procent, afhankelijk van de omstandigheden en bestemming.

Goed drogen helpt schimmelvorming en kwaliteitsverlies te voorkomen.

Stap 13 Het reinigen:

Na het drogen wordt de rijst gereinigd.

Daarbij worden ongewenste materialen verwijderd.

Voorbeelden zijn:

Stof Zand Steentjes Stroresten Onkruidzaden Andere vreemde materialen

Hiervoor worden zeven, luchtstromen en andere scheidingstechnieken gebruikt.

Stap 14 Het verwijderen van de rijstkaf:

Rondom iedere rijstkorrel bevindt zich een harde buitenste laag.

Deze wordt kaf genoemd.

Met speciale machines wordt deze laag verwijderd.

Na het verwijderen van het kaf ontstaat zilvervliesrijst.

De rijstkorrel heeft dan nog de zemellaag en de kiem.

Zilvervliesrijst is dus minder ver bewerkt dan witte rijst.

Stap 15 Van zilvervliesrijst naar witte rijst:

Om witte rijst te maken, worden de zemellaag en een groot gedeelte van de kiem verwijderd.

Dit gebeurt met speciale slijp- of polijstmachines.

Daardoor verandert de kleur van de rijstkorrel.

De korrel wordt lichter en krijgt de bekende witte uitstraling.

Witte rijst heeft doorgaans een langere houdbaarheid dan zilvervliesrijst, omdat een groot gedeelte van de oliehoudende kiem en zemel is verwijderd.

Tijdens dit proces gaan ook voedingsvezels en bepaalde vitaminen en mineralen verloren.

Stap 16 Het sorteren van rijstkorrels:

Na het pellen en eventueel slijpen wordt de rijst gesorteerd.

Daarbij wordt gekeken naar:

Korrelgrootte Lengte Vorm Kleur Gebroken korrels Ongewenste materialen Algemene kwaliteit

Gebroken rijstkorrels worden vaak apart gehouden.

Deze kunnen nog steeds geschikt zijn voor menselijke consumptie of verdere verwerking.

Stap 17 Het verpakken en transporteren:

De rijst wordt verpakt in geschikte verpakkingen.

Voorbeelden zijn:

Papieren zakken Kunststof zakken Grote transportzakken Kartonnen verpakkingen Vacuümverpakkingen

Daarna wordt de rijst vervoerd naar groothandels, verwerkingsbedrijven, distributiecentra en winkels.

Tijdens opslag en transport moet de rijst beschermd blijven tegen vocht, ongedierte en vervuiling.

Stap 18 Van rijst naar basmatirijst:

Basmatirijst is een aromatische langkorrelrijst die traditioneel wordt geteeld in delen van India en Pakistan.

Deze rijst staat bekend om zijn geur en lange, slanke korrels.

Tijdens het koken worden de korrels langer.

Goed bereide basmatirijst blijft meestal relatief luchtig en los.

Basmatirijst wordt veel gebruikt voor:

Indiase curry's Pilav Biryani Rijstgerechten met groenten Gerechten met vlees of vis

Stap 19 Van rijst naar jasmijnrijst:

Jasmijnrijst is een aromatische rijst die vooral bekend is uit Thailand en andere delen van Zuidoost-Azië.

De rijst heeft een kenmerkende geur.

Na het koken is jasmijnrijst meestal iets zachter en kleveriger dan basmatirijst.

Jasmijnrijst wordt veel gebruikt in:

Thaise gerechten Roerbakgerechten Curry's Rijstkommen Gerechten met kokosmelk

Stap 20 Van rijst naar sushirijst:

Sushirijst is meestal een kortkorrelige of middelkorrelige rijst met geschikte kleefeigenschappen.

Tijdens het koken worden de korrels zacht en blijven ze gemakkelijk aan elkaar plakken.

Voor sushi wordt de gekookte rijst meestal op smaak gebracht met een mengsel van rijstazijn, suiker en zout.

Deze bereide rijst wordt gebruikt voor:

Maki Nigiri Temaki Chirashi Andere sushigerechten

Sushirijst is dus niet hetzelfde als uitsluitend gekookte witte rijst.

Stap 21 Van rijst naar risottorijst:

Voor risotto worden rijstrassen gebruikt die tijdens het koken zetmeel afgeven en toch voldoende structuur behouden.

Bekende voorbeelden zijn:

Arborio Carnaroli Vialone Nano

Tijdens het koken wordt geleidelijk vocht opgenomen.

Door het vrijkomende zetmeel ontstaat de bekende romige structuur.

Risottorijst wordt vooral gebruikt in de Italiaanse keuken.

Stap 22 Van rijst naar paellarijst:

Voor paella worden vaak Spaanse rijstrassen gebruikt.

Een bekend voorbeeld is Bomba.

Deze rijst kan relatief veel vocht opnemen zonder snel uiteen te vallen.

Paellarijst wordt meestal bereid in een brede pan.

Het doel is een rijstgerecht met een andere structuur dan risotto.

Stap 23 Van rijst naar kleefrijst:

Kleefrijst wordt ook wel glutinous rice of sticky rice genoemd.

Deze rijst bevat relatief veel amylopectine en weinig amylose.

Dat zijn twee vormen van zetmeel.

Daardoor krijgt de rijst na het koken een sterk kleverige structuur.

Kleefrijst wordt gebruikt voor:

Aziatische desserts Kleefrijst met mango Rijstballetjes Gevulde rijstpakketjes Traditionele rijstgerechten

Ondanks de Engelse naam glutinous rice bevat zuivere kleefrijst van nature geen gluten.

Stap 24 Rode, zwarte en andere gekleurde rijst:

Niet alle rijst is wit of lichtbruin.

Er bestaan ook rijstrassen met rode, paarse of zwarte buitenlagen.

De kleur wordt veroorzaakt door natuurlijke pigmenten.

Voorbeelden zijn:

Rode rijst Zwarte rijst Paarse rijst

Deze rijstsoorten worden gebruikt in salades, bijgerechten, rijstkommen en desserts.

De kooktijd en structuur verschillen per soort.

Stap 25 Wat is wilde rijst:

Wilde rijst wordt vaak samen met gewone rijst verkocht.

Botanisch gezien is wilde rijst echter geen rijst uit het geslacht Oryza.

Wilde rijst is afkomstig van planten uit het geslacht Zizania.

Deze planten behoren wel tot de grassenfamilie.

Wilde rijst heeft vaak lange, donkere korrels en een stevige structuur.

Het wordt gebruikt in rijstmengsels, salades en bijgerechten.

Stap 26 Van rijst naar parboiled rijst:

Parboiled rijst wordt op een bijzondere manier verwerkt.

De rijst wordt behandeld terwijl de buitenste kaflaag nog aanwezig is.

Het proces bestaat meestal uit:

Weken Stomen of een andere geschikte verhittingsbehandeling Drogen Pellen Eventueel slijpen

Tijdens de behandeling veranderen de zetmeelstructuur en de eigenschappen van de korrel.

Ook kunnen bepaalde voedingsstoffen vanuit de buitenlagen naar het binnenste van de korrel bewegen.

Parboiled rijst blijft na het koken vaak relatief stevig en los.

Het product is niet hetzelfde als volledig voorgekookte rijst.

Stap 27 Van rijst naar snelkookrijst:

Snelkookrijst wordt industrieel zo behandeld dat deze thuis minder kooktijd nodig heeft.

Dit kan bijvoorbeeld gebeuren door de rijst gedeeltelijk of volledig voor te garen en daarna te drogen.

Door deze verwerking kan water tijdens de bereiding sneller worden opgenomen.

De exacte methode verschilt per fabrikant.

Stap 28 Van rijst naar kant-en-klare rijst:

In supermarkten is ook rijst verkrijgbaar die al volledig is gegaard.

Deze wordt bijvoorbeeld verkocht in:

Magnetronzakjes Koelverse verpakkingen Diepvriesverpakkingen

De rijst wordt industrieel bereid en onder gecontroleerde omstandigheden verpakt.

Afhankelijk van het product wordt deze gekoeld, ingevroren of houdbaar gemaakt.

Thuis hoeft de rijst meestal alleen nog te worden opgewarmd.

Stap 29 Van rijst naar rijstmeel:

Rijstmeel wordt gemaakt door rijstkorrels fijn te malen.

Hiervoor kan witte rijst of zilvervliesrijst worden gebruikt.

Rijstmeel wordt verwerkt in:

Brood Koekjes Pannenkoeken Gebak Glutenvrije bakmixen Noedels Desserts

Rijstmeel bevat van nature geen gluten.

Voor mensen met coeliakie is het wel belangrijk dat het product niet tijdens productie of verpakking met glutenbevattende granen is besmet.

Stap 30 Van rijst naar rijstzetmeel:

Rijst bevat veel zetmeel.

Voor industriële toepassingen kan dit zetmeel uit de rijst worden gewonnen.

Daarbij worden de korrels verwerkt en worden verschillende bestanddelen van elkaar gescheiden.

Het zetmeel wordt vervolgens gezuiverd en gedroogd.

Rijstzetmeel wordt onder andere gebruikt in:

Sauzen Desserts Bakproducten Bindmiddelen Bepaalde glutenvrije voedingsmiddelen

Stap 31 Van rijst naar rijstnoedels:

Rijstnoedels worden meestal gemaakt van rijstmeel en water.

De ingrediënten worden gemengd tot een geschikt deeg of beslag.

Daarna wordt de massa gevormd tot dunne of brede noedels.

Afhankelijk van de productiemethode worden de noedels gestoomd, verhit, gedroogd of gekoeld.

Rijstnoedels worden veel gebruikt in Aziatische gerechten.

Voorbeelden zijn:

Pad thai Pho Roerbakgerechten Noedelsoepen Koude noedelsalades

Stap 32 Van rijst naar rijstpapier:

Rijstpapier wordt gebruikt voor onder andere Vietnamese loempia's en springrolls.

Het wordt gemaakt van een beslag dat vaak rijstmeel, water en soms andere zetmeelsoorten bevat.

Het beslag wordt dun uitgespreid en verhit.

Daarna worden de dunne vellen gedroogd.

Voor gebruik worden veel soorten rijstpapier kort bevochtigd.

Hierdoor worden ze soepel en kunnen ze worden gevuld.

Stap 33 Van rijst naar rijstwafels:

Rijstwafels worden meestal gemaakt door rijstkorrels onder invloed van warmte en druk te laten uitzetten.

Dit gebeurt in speciale machines.

De rijstkorrels worden samengeperst tot een ronde of andere vorm.

Door de verhitting ontstaat de bekende luchtige en krokante structuur.

Rijstwafels kunnen naturel worden verkocht of worden voorzien van:

Zout Kruiden Chocolade Yoghurtcoating Andere smaakmakers

Stap 34 Van rijst naar gepofte rijst:

Gepofte rijst ontstaat wanneer rijst onder geschikte omstandigheden sterk wordt verhit.

Door veranderingen in vocht en druk kan de korrel uitzetten.

Hierdoor ontstaat een luchtige structuur.

Gepofte rijst wordt gebruikt in:

Ontbijtgranen Mueslirepen Chocoladerepen Snacks Desserts

Stap 35 Van rijst naar rijstvlokken:

Rijstvlokken worden gemaakt door rijstkorrels te behandelen en plat te walsen.

Afhankelijk van het product worden de korrels eerst gestoomd of op een andere manier voorbereid.

De vlokken worden vervolgens gedroogd.

Rijstvlokken kunnen worden gebruikt voor ontbijtgerechten, pap en bepaalde snacks.

Stap 36 Van rijst naar rijstdrank:

Rijstdrank wordt gemaakt door rijst met water te verwerken.

Bij sommige productiemethoden worden enzymen gebruikt om een gedeelte van het zetmeel om te zetten in kleinere koolhydraten en suikers.

Daarna wordt het mengsel gefilterd en verder behandeld.

Sommige fabrikanten voegen onder andere olie, calcium of vitaminen toe.

Rijstdrank wordt gebruikt als plantaardige drank.

Het eiwitgehalte is doorgaans veel lager dan dat van koemelk of verrijkte sojadrank.

Vanwege het gehalte aan arseen wordt rijstdrank afgeraden voor kinderen jonger dan vijf jaar.

Stap 37 Van rijst naar rijstolie:

Rijstolie wordt vooral gewonnen uit rijstzemelen.

Dit zijn de buitenste lagen die bij het slijpen van rijst worden verwijderd.

De olie wordt uit de zemelen gewonnen en daarna meestal geraffineerd.

Rijstolie wordt gebruikt voor:

Bakken Roerbakken Frituren Sauzen Dressings Industriële voedingsmiddelen

De geschiktheid voor verschillende bereidingsmethoden hangt af van de eigenschappen van de olie.

Stap 38 Van rijst naar rijstazijn:

Rijstazijn wordt gemaakt via fermentatie.

Eerst wordt rijstzetmeel omgezet in vergistbare suikers.

Vervolgens kunnen gisten deze suikers omzetten in alcohol.

Daarna zetten azijnzuurbacteriën de alcohol om in azijnzuur.

Zo ontstaat rijstazijn.

Rijstazijn wordt veel gebruikt in:

Sushirijst Dressings Marinades Ingelegde groenten Aziatische sauzen

Sommige rijstazijnproducten bevatten toegevoegde suiker of zout.

Stap 39 Van rijst naar sake:

Sake is een traditionele Japanse alcoholische drank.

Deze wordt gemaakt van rijst, water, koji en gist.

Koji is rijst waarop een geschikte schimmelcultuur, meestal Aspergillus oryzae, is gekweekt.

De enzymen uit de koji zetten rijstzetmeel om in suikers.

De gist zet deze suikers vervolgens om in alcohol.

Daarna wordt de drank verder verwerkt en eventueel gefilterd, gepasteuriseerd en gerijpt.

Sake is een alcoholische drank en wordt niet op dezelfde manier gemaakt als druivenwijn.

Stap 40 Van rijst naar rijststroop:

Rijststroop wordt gemaakt door rijstzetmeel om te zetten in kleinere suikers.

Daarvoor worden meestal enzymen gebruikt.

Het verkregen vloeibare product wordt vervolgens geconcentreerd.

Zo ontstaat een dikke, zoete stroop.

Rijststroop wordt gebruikt als zoetmiddel in bepaalde voedingsmiddelen.

Hoewel rijststroop uit rijst wordt gemaakt, blijft het een product dat voornamelijk suikers levert.

Stap 41 Van rijst naar rijstproteïne:

Rijst bevat van nature eiwitten.

Tijdens industriële verwerking kunnen deze gedeeltelijk worden gescheiden van het zetmeel.

Zo ontstaan rijsteiwitconcentraten of andere eiwitrijke ingrediënten.

Deze worden onder andere gebruikt in bepaalde plantaardige voedingsmiddelen en eiwitproducten.

De voedingskundige kwaliteit hangt af van de samenstelling en verwerking.

Stap 42 Van rijst naar gefermenteerde rijstproducten:

In verschillende Aziatische keukens wordt rijst gebruikt voor gefermenteerde producten.

Voorbeelden zijn:

Gefermenteerde rijstgerechten Rijstdranken Rijstwijn Bepaalde traditionele desserts Amazake

Amazake is een traditionele Japanse drank of papachtige bereiding.

Sommige varianten worden gemaakt met rijst en koji en bevatten weinig of geen alcohol.

Andere varianten kunnen wel alcohol bevatten.

De samenstelling verschilt per bereidingsmethode.

Welke eindproducten worden van rijst gemaakt?

Basisproducten:

Witte rijst Zilvervliesrijst Basmatirijst Jasmijnrijst Sushirijst Risottorijst Paellarijst Kleefrijst Rode rijst Zwarte rijst Parboiled rijst Snelkookrijst Gebroken rijst Kant-en-klare rijst Diepvriesrijst

Verwerkte rijstproducten:

Rijstmeel Rijstzetmeel Rijstnoedels Rijstvermicelli Rijstpapier Rijstwafels Gepofte rijst Rijstvlokken Rijstcrackers Rijstkoekjes Rijstpap Rijstpudding Rijststroop Rijstproteïne Rijstzemelen Rijstolie

Dranken en gefermenteerde producten:

Rijstdrank Rijstazijn Sake Rijstwijn Amazake Andere traditionele rijstdranken

Gerechten waarin rijst een belangrijke rol speelt:

Risotto Paella Sushi Poké bowls Nasi goreng Biryani Pilav Rijstsalades Rijstsoep Rijstpudding Gevulde paprika's met rijst Rijstschotels Rijstdesserts

Niet alle genoemde producten bestaan uitsluitend uit rijst. Vaak worden andere ingrediënten toegevoegd.

Wat gebeurt er met de overige delen van de rijstplant?

Bij de verwerking van rijst ontstaan verschillende reststromen.

Rijstkaf

Rijstkaf is de harde buitenste beschermlaag van de korrel.

Deze kan onder geschikte omstandigheden worden gebruikt voor:

Energieopwekking Bodembedekking Bepaalde bouwmaterialen Industriële toepassingen Productie van materialen op basis van silica

Rijstzemelen

Bij het slijpen van rijst komen de buitenste korrellagen vrij.

Deze bevatten onder andere voedingsvezels, vetten en andere voedingsstoffen.

Rijstzemelen kunnen worden gebruikt voor:

Rijstolie Geschikte voedingsingrediënten Diervoeding Andere toepassingen

Rijststro

Na de oogst blijven stengels en bladeren over.

Dit wordt rijststro genoemd.

Het kan onder geschikte omstandigheden worden gebruikt voor:

Bodembedekking Compostering Energieproductie Bepaalde bouwmaterialen Papier- en vezelproducten

Gebroken rijst

Gebroken rijstkorrels zijn niet automatisch afval.

Ze kunnen worden gebruikt voor rijstgerechten, rijstmeel, pap, dranken of andere voedingsmiddelen.

Zo kan een groot gedeelte van de oogst worden benut.

Wat is het verschil tussen witte rijst en zilvervliesrijst?

Witte rijst

Bij witte rijst zijn de buitenste zemellaag en een groot gedeelte van de kiem verwijderd.

Hierdoor is de rijst meestal sneller gaar en langer houdbaar.

Witte rijst bevat doorgaans minder voedingsvezels dan zilvervliesrijst.

Zilvervliesrijst

Bij zilvervliesrijst blijft de zemellaag aanwezig.

Hierdoor bevat deze rijst meestal meer:

Voedingsvezels Magnesium Bepaalde B-vitaminen Andere voedingsstoffen

Zilvervliesrijst heeft vaak een stevigere structuur en een langere kooktijd.

Binnen een gevarieerd voedingspatroon is zilvervliesrijst meestal de voedingskundig gunstigere keuze.

Voedingswaarde van rijst

Rijst bestaat voor een groot gedeelte uit koolhydraten, voornamelijk zetmeel.

Daarnaast bevat rijst:

Kleine hoeveelheden eiwitten Voedingsvezels B-vitaminen Magnesium Fosfor Andere mineralen

De exacte voedingswaarde hangt af van het rijstras en de verwerking.

Gekookte witte rijst levert gemiddeld ongeveer 130 kilocalorieën per 100 gram.

De waarde kan verschillen door de hoeveelheid water die tijdens het koken wordt opgenomen.

Ongekookte rijst bevat per 100 gram aanzienlijk meer calorieën, omdat deze veel minder water bevat.

Bij rijstgerechten met olie, boter, room of sauzen verandert de voedingswaarde.

Is rijst glutenvrij?

Zuivere rijst is van nature glutenvrij.

Dit geldt ook voor witte rijst, zilvervliesrijst en kleefrijst.

Rijst kan daarom een geschikt ingrediënt zijn voor mensen die glutenvrij moeten eten.

Bij samengestelde producten zoals rijstcrackers, rijstnoedels en rijstmaaltijden moet wel de ingrediëntenlijst worden gecontroleerd.

Sommige producten bevatten namelijk tarwe of andere glutenbevattende ingrediënten.

Ook kruisbesmetting tijdens productie is mogelijk.

Wat gebeurt er met rijstzetmeel tijdens het koken?

Rijst bevat zetmeelkorrels.

Wanneer rijst met water wordt verhit, nemen deze korrels vocht op.

Ze zwellen en veranderen van structuur.

Dit proces wordt verstijfselen genoemd.

Daardoor wordt de rijst zachter en beter verteerbaar.

De verhouding tussen de zetmeelbestanddelen amylose en amylopectine beïnvloedt de uiteindelijke structuur.

Daarom wordt de ene rijstsoort luchtig en de andere kleverig.

Wanneer gekookte rijst afkoelt, kan een gedeelte van het zetmeel veranderen in resistent zetmeel.

Dit wordt minder gemakkelijk verteerd in de dunne darm.

De hoeveelheid hangt af van de rijstsoort en bereidingsomstandigheden.

Afgekoelde rijst moet vanwege voedselveiligheid altijd snel en gekoeld worden bewaard.

Arseen in rijst

Rijst kan arseen opnemen uit de bodem en het water waarin de plant groeit.

Vooral anorganisch arseen is vanuit gezondheidsoogpunt ongewenst.

De hoeveelheid verschilt per herkomst, rijstsoort en teeltomstandigheden.

Zilvervliesrijst kan meer arseen bevatten dan witte rijst, omdat een gedeelte zich ophoopt in de buitenste lagen.

Dat betekent niet dat zilvervliesrijst automatisch een slechte keuze is.

Wel is variatie belangrijk.

Wissel rijst af met bijvoorbeeld aardappelen, volkorenpasta, quinoa en andere graanproducten.

Het koken van rijst in ruim water en het afgieten van het overtollige water kan een gedeelte van het arseen verminderen.

Daarbij kunnen ook bepaalde voedingsstoffen verloren gaan.

Binnen de Europese Unie gelden maximumgehalten voor anorganisch arseen in verschillende rijstproducten.

Voedselveiligheid

Bij rijst is voedselveiligheid bijzonder belangrijk.

Bacillus cereus

Rijst kan sporen bevatten van de bacterie Bacillus cereus.

Deze sporen kunnen het koken overleven.

Wanneer gekookte rijst langdurig op kamertemperatuur blijft staan, kunnen de sporen uitgroeien en kunnen bacteriën zich vermenigvuldigen.

Sommige stammen kunnen een hittebestendig gifstof produceren.

Daarom is het belangrijk om gekookte rijst niet langdurig ongekoeld te laten staan.

Belangrijke maatregelen:

Bereid rijst met schoon water. Eet gekookte rijst bij voorkeur direct. Koel restjes snel af. Zet bereide rijst binnen twee uur in de koelkast. Bewaar gekookte rijst maximaal twee dagen in de koelkast. Verhit rijst bij opnieuw opwarmen door en door. Warm restjes bij voorkeur niet meerdere keren opnieuw op.

Let op: opnieuw verhitten maakt rijst die verkeerd is bewaard niet altijd veilig.

Schimmels

Droge rijst moet beschermd worden tegen vocht.

Wanneer rijst vochtig wordt opgeslagen, kan schimmelvorming optreden.

Gebruik geen rijst die beschimmeld is of een duidelijk afwijkende geur heeft.

Allergenen

Rijst is van nature glutenvrij, maar samengestelde rijstproducten kunnen allergenen bevatten.

Controleer daarom altijd de verpakking.

Rijst bewaren

Ongekookte witte rijst kan onder geschikte omstandigheden lang worden bewaard.

Bewaar deze:

Droog Koel Donker Goed afgesloten Beschermd tegen ongedierte

Zilvervliesrijst heeft doorgaans een kortere houdbaarheid dan witte rijst.

Dit komt doordat de aanwezige vetten in de zemellaag na verloop van tijd ranzig kunnen worden.

Volg daarom de houdbaarheidsdatum en bewaaradviezen op de verpakking.

Gekookte rijst moet snel worden afgekoeld.

Bewaar deze maximaal twee dagen in de koelkast bij ongeveer 4 °C.

Gekookte rijst kan ook worden ingevroren.

Verdeel de rijst daarvoor in kleine porties zodat deze snel kan afkoelen.

Tip voor mensen met MS:

Rijst is een veelzijdige basis voor maaltijden, maar het afmeten, koken, afgieten en schoonmaken kan op dagen met weinig energie vermoeiend zijn.

Een rijstkoker kan daarom een handige keukenhulp zijn.

Je hoeft de rijst en het water alleen af te meten en het apparaat doet de rest.

Kies bij voorkeur een model met automatische uitschakeling of warmhoudfunctie.

Ook handig zijn:

Magnetronrijst Voorgekookte rijst Diepvriesrijst Rijstnoedels met een korte bereidingstijd Eenpansgerechten met rijst Kleine portieverpakkingen

Gebruik een maatbeker om de hoeveelheid water gemakkelijk af te meten.

Kies eventueel voor een rijstsoort die met de absorptiemethode kan worden bereid.

Daarbij wordt het water tijdens het koken opgenomen en hoef je geen zware pan met heet water af te gieten.

Maak op een dag met voldoende energie eventueel meerdere porties rijst.

Koel deze snel af, verdeel ze in porties en vries ze direct in.

Zo heb je een eenvoudige basis voor nasi, curry's, rijstsalades of rijstkommen.

Wist je dat?

Rijst behoort tot de grassenfamilie.

Een rijstkorrel is botanisch gezien een graanvrucht.

Rijst wordt al duizenden jaren verbouwd.

Niet alle rijstvelden staan voortdurend onder water.

Zilvervliesrijst ontstaat nadat de harde kaflaag van de rijstkorrel is verwijderd.

Witte rijst ontstaat wanneer ook de zemellaag en een groot gedeelte van de kiem worden verwijderd.

Kleefrijst bevat van nature geen gluten, ondanks de Engelse naam glutinous rice.

Wilde rijst is botanisch gezien geen echte rijst uit het geslacht Oryza.

Parboiled rijst wordt behandeld voordat de buitenste kaflaag wordt verwijderd.

Rijstolie wordt voornamelijk gewonnen uit rijstzemelen.

Rijstazijn ontstaat door fermentatie.

Rijstpapier wordt gebruikt voor verschillende soorten Aziatische loempia's.

Gekookte rijst kan voedselvergiftiging veroorzaken wanneer deze verkeerd wordt bewaard.

Van rijstplant tot winkel in het kort

Rijstzaad → zaaien → jonge rijstplant → groeien → bloeien → bestuiven → korrelvorming → rijpen → oogsten → dorsen → drogen → reinigen → kaf verwijderen → zilvervliesrijst → eventueel slijpen tot witte rijst → sorteren → verpakken → transport → winkel → consument.

Voor witte rijst:

Padie → drogen → reinigen → kaf verwijderen → zemellaag en kiem grotendeels verwijderen → polijsten → sorteren → verpakken → winkel.

Voor zilvervliesrijst:

Padie → drogen → reinigen → kaf verwijderen → sorteren → verpakken → winkel.

Voor parboiled rijst:

Padie → weken → stomen → drogen → pellen → eventueel slijpen → verpakken → winkel.

Voor rijstmeel:

Rijst → reinigen → malen → zeven → verpakken → winkel.

Voor rijstnoedels:

Rijst → rijstmeel maken → mengen met water → vormen → verhitten → eventueel drogen → verpakken → winkel.

Voor rijstwafels:

Rijst → voorbereiden → verhitten onder druk → laten uitzetten → vormen → eventueel kruiden → verpakken → winkel.

Voor rijstdrank:

Rijst → mengen met water → enzymatische verwerking → filteren → eventueel ingrediënten toevoegen → hittebehandeling → verpakken → winkel.

Voor rijstolie:

Rijst → slijpen → rijstzemelen verzamelen → olie winnen → raffineren → verpakken → winkel.

Voor rijstazijn:

Rijst → zetmeel omzetten in suikers → alcoholische vergisting → omzetting naar azijnzuur → eventueel filteren en pasteuriseren → verpakken → winkel.

Voor sake:

Rijst → polijsten → wassen → weken → stomen → koji bereiden → vergisten met gist → persen → eventueel filteren en pasteuriseren → verpakken → winkel.

Tot slot

Van één eenvoudige rijstplant kunnen bijzonder veel verschillende voedingsmiddelen en andere producten worden gemaakt.

Door rijst te pellen, te slijpen, te malen, te poffen, te stomen, te fermenteren of verder te verwerken ontstaan producten met uiteenlopende smaken, structuren en toepassingen.

Van het rijstveld tot de supermarkt spelen landbouw, waterbeheer, voedselveiligheid, kwaliteit, duurzaamheid en zorgvuldig gebruik van grondstoffen een belangrijke rol.

Door te begrijpen waar rijst vandaan komt en hoe deze wordt verwerkt, krijg je meer inzicht in een van de belangrijkste voedingsmiddelen ter wereld.

Rijst is daarmee een prachtig voorbeeld van hoe veelzijdig één landbouwproduct kan zijn.